BLUF: Druk w postaci znanej dzisiaj wynaleziono w Europie w XV wieku, a dokonał tego Johannes Gutenberg, który około 1450 roku opracował prasę drukarską z ruchomą czcionką metalową. Sama idea odbijania tekstu jest jednak znacznie starsza, bo sięga Chin sprzed tysiąca lat, dlatego odpowiedź na pytanie o datę zależy od tego, o jaki rodzaj druku pytamy. Gdy mówimy o pojedynczym, przełomowym momencie dla Europy i całej kultury Zachodu, wskazujemy lata 1450-1455, kiedy w Moguncji powstała słynna Biblia Gutenberga.
Kiedy dokładnie wynaleziono druk w Europie
Gutenberg pracował nad swoją techniką przez kilka lat, więc trudno wskazać jeden dzień. Historycy umownie przyjmują, że ruchomą czcionkę metalową dopracował około 1450 roku, a pełnię możliwości jego warsztatu pokazała Biblia ukończona około 1455 roku. To dzieło, znane też jako Biblia 42-wierszowa od liczby wierszy w kolumnie, uchodzi za pierwszy duży druk wykonany tą metodą w Europie. Warto podkreślić, że Gutenberg nie wymyślił samego pomysłu odbijania liter, lecz połączył kilka elementów w sprawnie działający system.
- ruchoma czcionka odlewana z metalu, którą można było wielokrotnie układać w nowe teksty
- prasa wzorowana na prasach używanych przy wytłaczaniu wina i oliwy
- tłusta farba drukarska dobrze trzymająca się metalu, inna niż wodne tusze znane wcześniej
Czy druk wynaleźli Chińczycy
Tak, najwcześniejsze formy druku narodziły się w Chinach, i to na długo przed Gutenbergiem. Już w VII wieku stosowano tam druk drzeworytniczy, nazywany ksylograficznym, w którym całą stronę tekstu ryto w drewnianej desce, a potem odbijano na papierze. Z tej tradycji pochodzi też najstarszy zachowany datowany druk, czyli chińska Diamentowa Sutra z 868 roku. Krok naprzód zrobił chiński rzemieślnik Bi Sheng, który około 1040 roku stworzył ruchomą czcionkę z wypalanej gliny dla pojedynczych znaków. Wiemy o tym dzięki uczonemu Shen Kuo, który opisał ten wynalazek w 1086 roku.
Czym ruchoma czcionka różni się od druku drzeworytniczego
Różnica wydaje się drobna, a w praktyce zmieniła wszystko. W druku drzeworytniczym rzemieślnik musiał wyryć od nowa każdą stronę, więc jedna deska służyła tylko jednemu tekstowi. Ruchoma czcionka pozwalała składać dowolną treść z pojedynczych, wymiennych znaków, a po wydrukowaniu rozłożyć je i użyć ponownie. To właśnie ta wymienność, połączona z metalowymi odlewami i prasą, dała w Europie efekt skali. Dla języków alfabetycznych, korzystających z kilkudziesięciu liter, takie rozwiązanie było wyjątkowo wydajne, podczas gdy pismo chińskie liczące tysiące znaków utrudniało masowe stosowanie tej metody.
Najstarsze zachowane druki na świecie
Daty bywają mylące, bo czym innym jest pierwszy druk w ogóle, a czym innym najstarszy zachowany egzemplarz konkretnej techniki. Poniższe zestawienie porządkuje te kamienie milowe, o które najczęściej dopytują czytelnicy.
| Obiekt | Rok | Technika |
|---|---|---|
| Diamentowa Sutra | 868 | druk drzeworytniczy, Chiny |
| Czcionka Bi Shenga | około 1040 | ruchoma czcionka z gliny, Chiny |
| Jikji | 1377 | ruchoma czcionka metalowa, Korea |
| Biblia Gutenberga | około 1455 | ruchoma czcionka metalowa, Europa |
Szczególnie ciekawy jest koreański Jikji z 1377 roku, uznawany za najstarszą zachowaną książkę wydrukowaną ruchomą czcionką metalową. Powstała ona blisko osiemdziesiąt lat przed Biblią Gutenberga, co pokazuje, że pomysł odlewania liter z metalu pojawił się w Azji wcześniej niż w Europie.
Dlaczego to Gutenbergowi przypisuje się wynalazek
Skoro Chińczycy i Koreańczycy byli wcześniej, można się zastanawiać, czemu w popularnej pamięci druk kojarzy się z Gutenbergiem. Powód jest prozaiczny i dotyczy skutków, a nie samego pierwszeństwa. To w Moguncji powstał warsztat zdolny szybko i powtarzalnie wytwarzać setki identycznych ksiąg, a jego rozwiązania szybko rozprzestrzeniły się po całym kontynencie. W ciągu kilkudziesięciu lat książka przestała być rzadkim, ręcznie przepisywanym przedmiotem, a wiedza zaczęła krążyć w nieznanej wcześniej skali. Z tego punktu widzenia Gutenberg jest nie tyle wynalazcą idei, ile twórcą druku przemysłowego, który napędził europejską rewolucję czytelniczą.
Kiedy druk dotarł do Polski
Polska dołączyła do drukarskiej mapy Europy bardzo szybko, bo już w pokoleniu po Gutenbergu. Za najstarszy zachowany druk powstały na ziemiach polskich uchodzi kalendarz na rok 1474, wydrukowany w Krakowie prawdopodobnie w 1473 roku. Wyszedł on z warsztatu Kaspra Straubego, wędrownego drukarza, który przybył do Krakowa z Bawarii i prowadził tam oficynę w latach siedemdziesiątych XV wieku. To właśnie ten kalendarz astronomiczno-astrologiczny zwykło się uznawać za symboliczny początek polskiego drukarstwa, choć książki w języku polskim zaczęto tłoczyć dopiero kilkadziesiąt lat później.
Jak wynalazek druku zmienił świat
Trudno przecenić skalę przemiany, jaką uruchomił warsztat z Moguncji. Kiedy reprodukowanie tekstu przestało wymagać miesięcy żmudnego przepisywania, ceny ksiąg spadły, a ich liczba gwałtownie wzrosła, choć liczb tych nie sposób podać dziś z aptekarską dokładnością. Łatwiejszy dostęp do słowa drukowanego przyspieszył rozwój nauki, oświaty i wymiany myśli, a także sprzyjał ujednolicaniu języków narodowych. Wynalazek druku bywa więc wymieniany jednym tchem obok kompasu i papieru jako jeden z fundamentów nowożytnej cywilizacji.
- szybszy obieg idei naukowych i religijnych w całej Europie
- upowszechnienie umiejętności czytania poza wąskim gronem duchowieństwa i elit
- stopniowe ustalanie się norm ortografii i gramatyki w językach narodowych
Najczęściej zadawane pytania
W którym wieku wynaleziono druk?
Druk z ruchomą czcionką metalową, jaki znamy z Europy, wynaleziono w XV wieku, około 1450 roku. Jeśli jednak liczymy najstarsze formy druku, sięgają one Chin z VII wieku, a więc znacznie głębiej w przeszłość.
Kto wynalazł druk?
W Europie wynalazek przypisuje się Johannesowi Gutenbergowi. Wcześniej ruchomą czcionkę z gliny stworzył w Chinach Bi Sheng około 1040 roku, a Koreańczycy drukowali czcionką metalową już w XIV wieku.
Jaka była pierwsza wydrukowana książka Gutenberga?
Była to Biblia ukończona około 1455 roku, nazywana Biblią 42-wierszową. Uchodzi ona za pierwsze wielkie dzieło wytłoczone w Europie ruchomą czcionką metalową.
Jaki jest najstarszy zachowany druk na świecie?
Najstarszym zachowanym datowanym drukiem jest chińska Diamentowa Sutra z 868 roku, wykonana techniką drzeworytniczą. Najstarszą zachowaną książką z ruchomej czcionki metalowej jest natomiast koreański Jikji z 1377 roku.
Kiedy druk pojawił się w Polsce?
Najstarszy zachowany druk z ziem polskich to krakowski kalendarz na rok 1474, wytłoczony prawdopodobnie w 1473 roku w warsztacie Kaspra Straubego. To umowny początek drukarstwa w Polsce.